Antikor nedir?

Antikor (antibody) veyaimmünglobulin; doğada bulunan maddelerin veya canlılara ait hücrelerin üzerindebulunan ve vücudumuz tarafından tanınan antijen ismindeki biyolojik maddeleritanıyıp bağlanabilen karmaşık moleküllerdir. Buna göre, her bir antikorkendisiyle uyumlu bir antijene sahiptir ve sadece onu tanıyabilir. Başka birdeyişle, her bir antijene karşı ayrı ayrı antikor üretilir. Bu anlamda,vücudumuz doğada bulunan hemen her biyolojik maddeye karşı antikor üretebilmekapasitesine sahiptir.

Antikor üretimi oldukça karmaşık birsüreçtir. Çok çeşitli bağışlık hücreleri ve düzenleme mekanizmalarının kontrolüaltında gerçekleşir. Buna göre, bağışlık sistemimiz bebeklikten itibarengelişme süreci boyunca, vücuttaki tüm antijenleri öğrenir ve bunlara karşıbağışıklık yanıtı geliştirmez. Bunların dışında vücuda giren yabancı birmolekül ise hemen bağışlık sisteminin ön hattında yer alan makrofaj isimlihücreleri harekete geçirir. Antijenler, makrofajlar tarafından özel bir şekildeişlenen bu moleküllerden ayrıştırılır ve lenfositlere sunulur. Lenfositlerise antijene uyumlu olan bir antikor üretimini başlatarak vücuttaki yabancımoleküllerin antikorlarla bağlanmasını ve atılmasını temin eder.

Vücudumuzda tespit edilen 5 farklıantikor çeşidi bulunur. Bunlar immünglobulin (Ig) olarak isimlendirilir veşekil ile fonksiyon bakımında ayrılır. Sırasıyla IgG, IgA, IgM, IgD ve IgEolarak isimlendirilir.

• IgG kanda vedokularda en fazla miktarda bulunan; anne sütüne ve anne karnındaki bebeğegeçebilen; hastalıklara karşı kalıcı bağışıklığı sağlayan antikor çeşididir.Aşı sonrası kanda yükselmesi beklenen antikor çeşidi IgG’dir. Aynı şekildeserum tedavisinde verilen antikordur.
• IgAözellikle solunum yolları ile ağız ve sindirim sisteminin duvarlarındabirikerek; dışarısı ile doğrudan temaslı bu dokularda zararlı etmenlerin vücudagirmesini önler.
• IgM; zararlıetmenle ilk karşılaşma durumunda hızlıca üretilerek bağışıklık yanıtınınoluşmasını sağlayan antikordur.
• IgD; antikorüretimiyle görevli B lenfositlerin temel bileşenlerindendir.
• IgE; parazitenfeksiyonlarına özel olarak üretilir. Bunun yanında, alerji yanıtınınoluşmasından sorumlu temel antikor IgE’dir.

Antikor ne işe yarar?

Vücudumuz doğal ve kazanılmış olmaküzere iki farklı bağışlılık sisteminden oluşur. Doğal bağışıklıkelemanları; vücuda zarar verebilecek etmenlere karşı genel bir yanıt oluştururve benzer etmenlerle karşılaşıldığında aynı yanıtlarla karşılık verir. Bununlabirlikte, kazanılmış bağışıklığın elemanları yabancı etmenlere karşı ayrıntılıanaliz yaparak bir bağışıklık hafızası oluşturur. Bu sayede, benzer etmenleryeniden vücuda girdiğinde; kazanılmış bağışıklık önceden bildiği etmene dahaetkili ve güçlü bir yanıt vererek vücudu korur. İşte antikorlar, kazanılmışbağışıklığı oluşturan faktörlerden biridir.

Kazanılmış bağışıklık sayesindekişiler bazı hastalıklara sadece bir kez yakalanabilir veya belirlihastalıklarda geçici süre dayanıklılık kazanır. Benzer şekilde bu sistemsayesinde çeşitli hastalıklara karşı aşı geliştirilebilir. Zira; antikorüretimi sayesinde, zararlı etmenlerin ikinci kez vücuda girmesi durumundaetmenler antikorlar tarafından imha edilir. Aşı geliştirme çalışmalarının nihaiamacı da; zayıflatılmış mikroorganizmaların veya etmenlerin antijenlersayesinde, hastalık oluşturmadan vücutta antikor üretimini tetiklemektir.

Antikorların vücutta üstlendiğigörevler şu şekilde özetlenebilir:

• Antikorlaryardımıyla vücuttaki bağışıklık hücreleri, zararlı maddelere kolaylıklabağlanarak onları imha edebilir veya uzaklaştırabilir.
• Antikorlarantijenleri çepeçevre sararak zararlı maddelerin veya mikroorganizmaların etkigöstermesine mani olur.
• Komplemansistemi gibi bağışıklık sisteminin hücre dışı elemanları antikorlar sayesindemikroorganizmaların üzerine yapışarak öldürülmelerini sağlar.
• IgA gibiözel antikor türevleri; ağız, mide-bağırsak duvarları, solunum yolları gibidokularda yerleşerek zararlı etkenlerin daha vücuda girmeden tutulmasını veatılmasını sağlar.
• Gebelikteannenin ürettiği antikorlar; plasenta yoluyla bebeğin dolaşım sisteminegeçerek; henüz bebekte gelişmeyen bağışıklık sistemi yerine hastalıklara karşıbebeği korur.
• Gebeliktekinebenzer şekilde, doğum sonrası anne sütü ile beslenen bebekler; anne sütünegeçen koruyucu antikorlar sayesinde; emzirme dönemi boyunca hastalıklara karşıkorunur.

Hastalıklar ve Antikor İlişkisi

Antikorlar bağışıklık sistemininhastalıklarla mücadele etmesinde önemli silahlarından biridir. Özellikle viral,bakteriyel ve paraziter enfeksiyonlarla mücadelede vücudun etkili bir şekilde,mikroorganizmalardan temizlenebilmesi doğru ve yeterli antikor cevabınabağlıdır. Buna paralel olarak, bağışıklık sisteminin antikor üretiminietkileyen çeşitli yetmezlik ve hastalıklarında; yeterli antikor üretilemediğiiçin hastalıklara yatkınlık meydana gelir. Aynı şekilde, HIV enfeksiyonunun sonevresi kabul edilen AIDS hastalığında da, antikor üretimi ciddi oranda bozulurve bu durum fırsatçı enfeksiyonların gelişimine zemin hazırlar.

Bunların yanında, antikor üretimininkendisi de doğrudan hastalık meydana getirebilir. Çeşitli koşullarda, vücudunyabancı maddelere karşı ürettiği antikorlar; antijenik benzerlik nedeniylevücudun kendi antijenlerine bağlanabilir ve bu durum hastalık meydanagetirebilir. Örneğin, boğaz enfeksiyonuna neden olan bazı bakterilerinantijenlerine karşı gelişen antikorlar, kalp hücrelerine veya böbrekhücrelerine bağlanabildiğinden; kişilerde boğaz enfeksiyonundan birkaç haftasonra kalp problemleri veya böbrek sorunları oluşabilir.

Bir diğer sorun ise; vücudunsağlıklı gelişimi esnasında; vücudun kendi antijenlerini öğrenmekle yükümlübağışıklık sisteminin, bu fonksiyonunu icra etmede problem yaşamasıdır. Bunagöre, bazı hücreler vücudun kendi antijenlerini tehdit olarak algılayabilir vevücudun kendisine antikor üretebilir. Otoimmün hastalık olarak da bilinen budurumda, vücut kendisiyle savaş halindedir. Özellikle günümüzde sıklığı giderekartan eklem romatizması, Tip 1 diyabet, multipl skleroz, iltihaplı bağırsakhastalıkları gibi sağlık sorunları bu şekilde ortaya çıkar.

Bazı hastalıklar nedeniyle isebağışıklık sistemi çok miktarda ve rastgele antikor üretiminde bulunur. Bununsonucu olarak, fazla antikor yükü böbrek tarafından dışarı atılmaya çalışılır.Nihayetinde, böbrek yollarında tıkanma ve protein kaybı sonucunda vücuttaböbrek hastalıkları ortaya çıkabilir.

Antikorlar nerelerde kullanılır?

Antikorların vücutta icra ettiğigörevlerinin yanında tıpta çeşitli kullanım alanları bulunur. Bunlar şu şekildeözetlenebilir:

• Tanıamacıyla çeşitli hastalıkların kan tetkiklerinde antikorlardan faydalanılır.Antikorlar deney tüplerine yerleştirilerek kandaki özel maddelerin izolasyonunave tespitine yardımcı olur. Kan tetkiklerinin önemli bir kısmı bu yollayapılır.
• Benzerşekilde çeşitli hastalıklarda vücutta yükselen antikor çeşitleri ve miktarı kantetkikleri vasıtasıyla ölçülerek hastalık tanı ve takibi yapılır. Bununiçerisinde; hepatit tanısı ve takibi; enfeksiyonlar; çölyak, eklem romatizmasıveya lupus gibi otoimmün hastalıklar; bazı kanserlerin tiplendirilmesi vetakibi yer alır.
• Vücuttakiantikor yanıtına göre hastalığın hala aktif olup olmadığı, geçirilipgeçirilmediği veya bağışıklık yanıtının tamamlanıp tamamlanmadığı tespitedilebilir. Etkenle önceden karşılaşıldığı da yine bu serolojik testlerleanlaşılabilir.
• Oluşanantikor miktarına bağlı olarak vücuttaki bağışıklık yanıtının gücü ve etkisihakkında bilgi elde edilebilir. Buna göre yüksek titrede antikor yanıtıalındığında, vücudun etkene karşı güçlü bağışıklık yanıtı oluşturduğu anlaşılır.
• Vücuttaoluşan antikorlar özel yöntemlerle izole edilerek serum tedavisindekullanılabilir. Buna göre, özellikle enfeksiyon hastalıklarında, kişilerinürettiği antikorlar saflaştırılır ve başka hastaların kanlarına serum yoluylaverilerek hastalığın tedavisine çalışılır.
• Son yıllardakullanılan başka bir tedavi yöntemi monoklonal antikorlardır. Bu antikorlar,spesifik bir antijene yönelik olarak saflaştırılan biyolojik temelli ilaçlarolup çeşitli alerjik, romatolojik, otoimmün veya kanser gibi özel hastalıklarıntedavisinde kullanılır.