Şeker hastalığı nedir?

Diyabet veya şeker hastalığı kandakişeker miktarının insülin hormonunca düzenlenme mekanizmalarının bozulmasısonucu, kan şekerinin kontrolsüz olarak artış göstermesi ve bununla ilişkiliolarak dokularda hasar meydana gelmesi durumudur. Altta yatan, insülinhormonunun üretimi ve salgılanması ile ilgili mekanizmaların bozulma sebebinegöre tiplere ayrılır. Buna göre insülin üretimi doğrudan vücuttaki oto-immünreaksiyonlar nedeniyle sekteye uğrarsa Tip 1 diyabetten; içinde genetik miras,beslenme düzeni, vücut ağırlığı ve egzersiz yapmanın da yer aldığı faktörlernedeniyle insülin çalışması bozulursa da Tip 2 diyabetten bahsedilir.

Toplumda Tip 1 diyabetin görülmesıklığı %5 olarak hesaplanırken; Tip 2 diyabet her 100 insandan 9’unda tespitedilmektedir. Dünya genelinde şeker hastalığı; körlük, böbrek yetmezliği, kalpkrizi, inme ve bacak ampütasyonlarının en önemli sebeplerindendir. Dünya SağlıkÖrgütü verilerine göre 2016 yılında 1,6 milyon insan, doğrudan şeker hastalığınedeniyle hayatını kaybetmiştir.

Gizli şeker nedir?

Şeker hastalığının ortaya çıkışmekanizmaları ani bir şekilde gelişme göstermez. Genetik olarak şekerhastalığına yatkın olan kişilerde (ailede şeker hastası birinci derece yakınıolan kişiler gibi) kötü beslenme alışkanlıkları, sedanter (hareketsiz, azegzersiz yapılan) yaşam tarzı, ciddi kilo artışı veya ek başka kronikhastalıkların varlığı durumunda vücuttaki kan şekeri dengesini sağlayan insülinhormonunun çalışması bozulmaya başlar. Buna göre, sağlıklı insanlarda kanşekerinin normal değerlerde kalmasına yeterli olacak miktardaki insülinhormonu, bahsedilen durumların varlığında kan şekerini olması gereken değeraralığına döndüremez. Buna insülin direnci adı verilir.

İnsülin direnci gelişmeyebaşladığında vücut yeterli etkinlik gösteremeyen insülinin etkisinigüçlendirmek için daha çok insülin hormonu üretmeye başlar. Bu doğrultuda,kanda tespit edilen insülin miktarı artış gösterir. Bu süreçte vücut belirlioranda kan şekerini düzenli tutmaya devam edebilir. Ancak bahsedilen olumsuzalışkanlık ve davranışlar devam ettiği takdirde vücudun insülin üretimkapasitesi azalmaya başlar ve yeterli insülin üretemez. Sonuçta kan şekeritekrar yükselmeye başlar. İşte halk arasında “gizli şeker” olarak ifade edilen,bu sürece prediyabet adı verilir. İnsülin miktarı belirli bir seviyenin altınagelip kan şekeri de aşırı yükseldiğinde şeker hastalığından bahsedilir.

Burada dikkat edilmesi gereken noktaşudur ki; gizli şeker durumunda yukarıda ifade edilen olumsuz faktörlerinortadan kaldırılırsa, mekanizmalarda oluşan bozukluklar geriye döndürülebilir.Gizli şeker tespit edilen bir kişide, doğru hayat tarzı değişiklikleri vetedaviyle şeker hastalığının gelişimi önlenebilir.

Gizli şekerin sebepleri nelerdir?

Belirli risk faktörlerine sahipkişilerde gizli şeker ortaya çıkma olasılığı daha yüksektir. Bu doğrultuda,gizli şekere neden olabilen etmenler şu şekilde özetlenebilir:

• Fazla kiloluolmak veya obezite
• Aktivitesiz(sedanter) yaşam tarzı
• Yüksek kanbasıncı
• Yüksek kankolesterolü
• Birinciderece aile yakınında Tip 2 diyabet tanısı varlığı
• Doğumağırlığı 4000 gramın üstünde bebek dünyaya getirme

Gizli şeker hangi belirtilere neden olur?

Kişide prediyabet ya da gizlişeker varlığında genellikle belirli bir şikayet veya bulgu tespit edilmez.Yapılan araştırmalara göre prediyabeti olan kişilerin ancak %10’unda belirlişikayetlerin varlığına rastlanılmıştır. Bu nedenle, gizli şeker tanısı sıklıklafarklı sağlık sorunları nedeniyle yapılan kan tetkikleri sırasında tesadüfentespit edilir.

Bununla beraber kan şekerinin düzeyive ne kadar süre ile yüksek miktarda seyrettiğine bağlı olarak şeker hastalığıhenüz gelişmeden bazı belirti veya bulgular ortaya çıkabilir. Bunlar şu şekildesıralanabilir:

• Vücutağırlığının artması ve obezite
• Sık açlıkhissetme veya çok yemek yeme ihtiyacı
• Yüksek kanbasıncı
• Kankolesterolünün artması
• Halsizlik,yorgunluk ve konsantrasyonda azalma
• Ciltte renkdeğişikliği (kıvrım bölgelerinde cildin koyulaşması – akantozis nigrikans)

Gizli şeker tanısı nasıl konur?

Şeker hastalığı tanısı genelanlamıyla açlık ve/veya tokluk kan şekeri düzeyinin ölçülmesi, üç aylık kanşekeri de adı verilen HbA1c değerinin belirlenmesi ve şeker hastalığına bağlıorgan veya doku hasarının varlığının sorgulanmasına göre konur. Sağlık birinsanda açlık kan şekeri düzeyi 70-100 mg/dl arasında hesaplanır. Bu doğrultudaşeker hastalığı tanısı şu durumlarda konabilir.

• Açlık kanşekerinin 125 mg/dl üstünde olması
• Tokluk kanşekerinin 200 mg/dl üstünde olması
• HbA1cdeğerinin 6,5 mg/dl üstünde olması
• Göz, böbrek,sinir hücreleri gibi çeşitli dokularda şeker hastalığına bağlı hasarın varlığı

Bu bilgiler doğrultusunda bir kişideölçülen açlık kan şekeri 100 – 124 mg/dl aralığında ölçülürse, bozulmuş açlık kanşekerinden bahsedilir ve bu kişide açlık durumunda kan şekerinindüzenlenmesinde bozukluk olduğu söylenebilir. Yine bir kişide tokluk kan şekeri140 – 199 mg/dl aralığında saptanırsa bozulmuş glukoz toleransından bahsedilirki, bu durumda da toklukta insülinin kan şekerini düşürme fonksiyonundaazalmadan söz edilebilir. Başka bir tetkik olarak, HbA1c değeri 5,5 – 6,4aralığında tespit edilen kişilerde de üç ay boyunca kan şekerinin yüksekseyrettiği ve prediyabet olduğu söylenebilir.

Bu anlamda kişide bozulmuş açlıkşekeri veya glukoz toleransı tespit edilirse prediyabet yani gizlişeker tanısı konur. Bu kişilerde yüksek şeker hastalığı riski vardır;ancak bu risk uygun tedavi ve önlemlerle ortadan kaldırılabilir. Bununbirlikte, şeker hastalığı geliştiği takdirde bu geri dönüşümden bahsedilemez.Tüm bunlar dikkate alındığında, gizli şekerin çok ciddiye alınması önemlidir vemutlaka uygun tedaviye başlanarak gerekli önlemler alınmalıdır.

Gizli şeker tedavisinde neler yapılır?

Gizli şekerin düzeltilmesindehedeflenen insülinin normal fonksiyonuna geri dönmesini sağlamaktır. Bunayönelik olarak, insülin direncinin meydana gelmesinde etkili olan faktörlerinortadan kaldırılması amaçlanır. Bu doğrultuda alınabilecek önlemler şu şekildesıralanabilir:

• Sağlıklı vedengeli beslenme alışkanlığı kazanılmalıdır. Gereksiz ve çok miktardakarbonhidrat ağırlıklı gıdaların tüketiminden kaçınılmalıdır.
• Sedanteryaşama son verilmeli, düzenli spor ve egzersiz yapılmalıdır. Günlük aktiviteninartışı hedeflenmelidir. Bu doğrultuda, araçla seyahat yerine yürümek veyabisiklete binmek tercih edilebilir; asansör yerine merdivenlerle üst katlaraçıkılabilir.
• Vücudunideal kiloya gelmesi sağlanmalıdır. Bu anlamda vücut kitle indeksinin 18 – 25aralığına gelmesi hedeflenmelidir. Bu anlamda, diyetisyenler eşliğinde uygunperhiz programlarına başlanarak egzersiz planlanabilir.
• Sigara vealkol tüketimine son verilmelidir.

Bu önlemlerin dışında uzman birhekimin değerlendirmesi sonucu gerekli görüldüğü takdirde kişiye ağızdanantidiyabetik ilaçların reçete edilmesi de söz konusu olabilir. Bubağlamda en sık tercih edilen ilaç, hastalardaki insülin direncini önemliölçüde azaltarak, hem kan şekeri düzeyinde önemli iyileştirmeler yapan, hem dekilo vermeye yardımcı olan metformindir.

Eğer kan tetkikleriniz sonucundagizli şeker tespit edilmişse, uzman bir hekim tarafından değerlendirilmek üzereen yakın sağlık kuruluşuna başvurabilirsiniz. Sağlıklı günler dileğiyle.