Kum dökme özellikle fosfat, sistinve oksalat gibi kristallerin vücudun bulunduğu sıcaklıkta idrarda çözünememesisonucunda katı olarak parça parça idrarda kalmasıdır. İnsan vücudunda ürinersistem böbreklerden ince idrar kanalları aracılığıyla idrar kesesine yanimesaneye idrar taşınması ve buradan da vücut dışına atılması şeklinde işler.Böbreklerden idrar torbasına giden idrarda kum veya taş bulunması durumundaidrar ince idrar kanallarından rahatlıkla ilerleyemez ve burada birikmeye nedenolur. Bu birikme sonucunda böbreklerde şişme meydana gelir ve bu şişme şiddetliağrıya, bazen de bulantı ve kusmaya sebep olur. Oluşan taş ince idrarkanallarına doğru inmeye başladıkça ağrı vücutta daha da yaygınlaşır ve idraraçıkma isteği sıklaşır.
Bu süreçte idrarın rengi koyulaştığıgibi idrarda kan görülme olasılığı da vardır. İdrar yapma sırasında ise yanmahissi oluşabilir. Kum dökme veya taş düşürme durumlarında duyulan ağrı geneldeçok şiddetli olduğu için hastalar hastaneye başvururlar ve bu duruma renalkolik denir. Renal kolik durumuna acil servislerde sıklıkla rastlanılır, hattaacil servislerde en sık karşılaşılan üriner sistem rahatsızlıktırdenilebilir.
Bu idrarda çözünemeden kalan kristallerinboyutları önemlidir. Kristallerin boyutları büyüdükçe idrar ile atılmasızorlaşır. Böyle durumlarda idrarın bekletilmesi çok sakıncılıdır çünkü idrardaçözünemeden kalan küçük kristaller idrarın bekletildiği süreçte dibe çöker vebirbiriyle kaynaşarak daha büyük kristaller haline gelir. Atılamadığı sürece deböbreklerde sürekli yüksek şiddetli ağrı hissedilir. Bazı kişilerde ise böbrekkumu dökme sırasında böyle ağrılar hissedilmeyebilir.
Kum dökme rahatsızlığı bulunaninsanlarda bu durumun tekrarlama olasılığı ilk 10 yıl içinde %50’dir. İlk kumdökme tecrübesinde kişiye doğru tedavi uygulanmadığı takdirde tekrarlamaolasılığı daha da artar.
Kum dökme semptomları bulunan birkişi hastaneye başvurduğunda idrar ve kan tahlilleri uygulanır. Hastanede yapılanbu tahlillerde böbrek fonksiyon testleri (üre-kreatinin), kan elektrolitdüzeyleri (sodyum, potasyum, klor, kalsiyum) ve enfeksiyon belirteçleritestleri (kan sayımı, CRP, idrar tahlili ve kültürü gibi) değerlerine bakılır.Bazı hastalarda böbrek fonksiyonlarının yükseldiği gözlenebilir ve bu durumdaböbrek fonksiyonlarını daha da yükseltecek olan ilaçlardan kaçınılmasıönerilir.
İdrarda kristallerin çözünememesisonucu oluşan kumun ince idrar kanallarında ilerleyememesi ve birikmeye yolaçması sonucunda idrar yollarında enfeksiyon da oluşabilir. Enfeksiyon görülenhastalar yakından takip edilmelidir ve bu enfeksiyon durumu da uygun görülenantibiyotikler ile düzeltilmelidir. Enfeksiyon durumu uygun antibiyotiktedavisi ile düzeltildikten sonra idrarın kanallardan düzgün şekilde akmasınısağlamak için uygun görülen tedavi şekilleri uygulanmalıdır.
Hastanın kum döktüğü anlaşıldıktansonra düşen taşın veya dökülen kumun kanalın neresinde bulunduğunu gözlemlemekve büyüklüğünü görmek için böbrekteki tıkanıklık sonucunda oluşanşişmenin ne durumda olduğunu anlamak ve bu durumlara göre bir tedaviyöntemi önermek için film çektirmek gerekli olabilir. Bu amaçla kullanılanyöntem genellikle idrar yolları ultrasonografisidir. Bu yöntemde hastalarradyasyona da maruz kalmaz ve böylece gebelerde ve çocuklarda da güvenlekullanılabilir. Ancak çok küçük boyutta olan taşlar görülemeyebilir ve budurumda bilgisayarlı tomografi kullanılması uygun görülür. Bilgisayarlıtomografi böbrek taşlarını veya kumu göstermek için kullanılan en iyi yöntemdirve en net görüntülemeyi sağlar.
Kum dökme durumu kadınlara kıyaslaerkeklerde daha sık görülür. Ailede bu durumun görülmüş olması veya görülmeyeyatkınlık kum dökülmesi riskini arttırabilir. Beslenme ve yaşanılan bölgeninkum dökme üzerindeki etkisi büyüktür. Yüksek dağlık yerlerde ve kuraklıkbulunan bölgelerde daha fazla görüldüğü saptanmıştır ve bu durumda Türkiye’dede doğu bölgesinde dağlık alan fazlalığından dolayı batıya göre görülmeolasılığı daha yüksektir.
Kum dökme belirtileri
Kum dökmenin en belirgin belirtisiböbreklerde yani karnın yan taraflarında duyulan hatta bazen kasıklara, sırtakadar yayılan şiddetli ağrıdır. İdrara çıkıldığında yanma hissiyatı, idrarrenginin koyulaşması hatta bazı durumlarda bazen gözle görülebilen bazen detahliller sonucunda idrarda kan görülebilmesi, idrara sıklıkla çıkıldığıhalde idrarın tam boşalmaması hissi en sık görülen belirtiler arasındadır. Bubelirtilere ek olarak böbreklerdeki birikme sonucu oluşan bulantı ve kusmagibi belirtiler de görülebilir. Kum dökülmesine bazı durumlarda enfeksiyon daeşlik eder ve bu da böbrek kumu belirtilerine örnek olarak gösterilebilir.Böbrek kumları veya taşları uzun zaman boyunca hiç belirti vermeden de içeridebüyüme gösterebilir. Bu duruma karşı dikkatli olmak gereklidir.
Kum dökmekten nasıl korunabiliriz?
- Tuztüketimini azaltmak,
- Günde 2-3litreye kadar su içmek,
- Lifli yapıyasahip olan sebze ağırlıklı besinlerle beslenmek,
- Egzersizinkristal birikimin engellediği düşünüldüğü için de hareketli bir hayat tarzınıbenimsemek kum dökmesine veya taş düşürmeye alınabilecek önlemler arasındasayılabilir.
Kum döken hastaların tedavisi
Böbreklerden ince idrar kanallarınadüşen kristallerin yani taş veya kumun boyutu tedavi için önemlidir ve bu boyutfilm yöntemiyle belirlenir. Belirleme sonucunda boyutun 5mm’den küçük olduğugörülürse kendiliğinden düşme olasılığının yüksek olduğu söylenir. Buolasılık %70-85 kadardır. Bu boyuttaki kum veya taş için ağrıyı azaltmakamaçlı ağrı kesici kullanımı yeterli görülür. Ağrı kesici tedavisine ek olarakhastanın bol bol sıvı tüketerek idrar miktarını arttırması ve böylecebulunan küçük boyuttaki kristallerin atılımını kolaylaştırması tavsiye edilir.Aynı zamanda görülen tedavilere ek egzersiz yapılması özellikle de sık sık ipatlanması kumun veya taşın düşmesi için iyi bir yöntemdir. Bu egzersizlerbiriken kristallerin aşağıya doğru hareketini hızlandırır. İnce idrarkanallarını genişletme etkisi bulunan prostat ilaçları da tedavi içinkullanılabilen ilaçlar arasındadır. Bu prostat ilaçları 5mm’den daha büyük olangenellikle boyutları 5-10mm’ler arasında bulunan taşlar veya kumlar içinkullanılır.
5mm’den küçük olduğu halde uygulananağrı kesici tedavisine yanıt vermeyen ve bir türlü düşmeyen böbrek taşlarındases dalgası ile taş kırma tedavisi (ESWL) uygulanabilir. Bu tedavi yöntemisonucunda da taşın sert olması veya hastanın bu tedaviye aslında uygunolmamasından dolayı bir yanıt alınamıyorsa, endoskopik lazerle taşkırma tedavisi (URS) uygulaması uygun görülür.
Kum dökme semptomlarından olanbulantıyı önlemek için uygulanan tedavilere ek mide bulantısını hafifleticiilaçlar da hastaya uygulanabilir. Kum dökmesine bazı durumlarda eşlik edenenfeksiyonun önlenmesi için aynı zamanda hastaya uygun bir antibiyotik tedaviside başlanabilir. Antibiyotik tedavisi uygulanacak hastalarda uygun antibiyotikseçimi önemlidir aksi takdirde hastada antibiyotik direnci oluşma ihtimalivardır. Tedavi süresince böbrek fonksiyonlarının geri gelip gelmediği veyaböbrekteki şişliğin boyutunun nasıl değiştiği gözlenir ve buna göre tedaviyedevam edilir.