Sedimantasyon nedir?
Kanın şekilli elemanlarının %99’unuve toplam kan miktarının yaklaşık olarak %40 ile %45’ini oluşturan kırmızı kanhücreleri, RBC ya da eritrositler olarak tanımlanır. Parlak kırmızı renge sahiperitrositler, böbrekler tarafından salınan eritropoietin hormonunun, kemikiliğini uyarması ile kemik iliğinde üretilir. Vücutta yer alan tüm doku veorganlara oksijen sağlayan bu hücrelerin miktarı ağır egzersizler sırasındaartarken sedimantasyon düşüklüğü, çoğunlukla bir sağlık probleminin belirtisideğildir. Vücutta inflamasyon varlığında bazı protein yapıları karaciğer vebağışıklık sistemi hücreleri tarafından üretilir. Kırmızı kan hücreleri ile biraraya gelerek eritrositlerin ağırlaşmasına yol açar. Özellikle iltihaplıromatizmal hastalıklar, kronik enfeksiyonlar, otoimmün hastalıklar ve bazıkanser türlerinde, kırmızı kan hücrelerinin ağırlığında artış olur.Sedimantasyon ise sözlük anlamı olarak çökme ve tortulaşma anlamına gelir.Vücutta enfeksiyon ya da inflamasyon varlığının anlaşılması için yapılan sedimantasyonişlemi, laboratuvar ortamında hastadan alınan kan ile yapılır. Alınan kanlaboratuvar tüpü içinde baş aşağı olarak bekletilir. Yarım saat, iki saat ve 24saat içinde, eritrositlerin ne oranda ve ne hızda çöktüğü araştırılır. Vücuttainflamasyon varlığında ortaya çıkan proteinler, kırmızı kan hücrelerininkümelenerek birbirlerine yapışmasına, dolayısıyla ağırlaşmasına yol açar.Ağrılığı artan eritrositler ise çözelti içinde daha hızlı bir şekilde dibeçöker. Çökme miktarı ve hızı, referans değerlerin dışındaysa, vücuttaenfeksiyon olduğu anlaşılır. Vücutta var olan inflamasyonun miktarına bağlıolarak, kırmızı kan hücrelerinin dibe çökme hızı değişkenlik gösterir.Enfeksiyon varlığı, romatizmal ve bağışıklık sistemi hastalıklarının yanı sırabazı kanser türlerinin varlığında da sedimantasyon düzeyi artar. Ancak buartış, belirli bir hastalığın göstergesi değil, yalnızca vücutta anormal birdurumun varlığı hakkında bilgi verir. Dolayısıyla yapılan testsonucunda sedimantasyon değerinin yüksek olması, mutlaka kötü seyirli birhastalığın var olduğu anlamına gelmez. Sedimantasyon ne demek sorusunaverilebilecek en kısa yanıt, “vücuttaki enfeksiyon varlığını gösterentest” şeklide verilebilir. ESR, eritrosit sedimantasyon hızı,sedimantasyon oranı ve sedim gibi isimlerle de anılan bu test, yalnızcahastalık varlığının araştırılması için değil, aynı zamanda tanısı konmuşhastalığa verilen tedavinin takibi amacıyla da yapılır. Ayrıca bazıkimyasalların sonucu etkileyebildiği bilindiğinden, test öncesinde kullanılanilaç ve tüketilen besinler hekim tarafından sorgulanır.Referans sedimantasyon değeri ya da farklı bir deyişle sedimantasyonhızının normal değerleri aşağıdaki gibidir:
- Yenidoğanlarda: 0 ile 2 mm/h
- Çocuklarda:0 ile 10 mm/h
- 50 yaş altıkadınlarda: 0 ile 20 mm/h
- 50 yaş üstükadınlarda: 0 ile 30 mm/h
- Gebelerde: 4ile 57 mm/h
- 50 yaş altıerkeklerde: 0 ile15 mm/h
- 50 yaş üstüerkeklerde: 0 ile 20 mm/h
Eritrosit sedimantasyon hızınındeğeri yaşa ve cinsiyete göre farklı hesaplanır. Bu yüzden referans aralığıkişinin yaşına göre farklılık gösterir. Kişinin kendi eritrosit sedimantasyonhızını hesaplaması için kadınlarda yaşın üzerine 10 eklenmesinin ardından ikiyebölünmesi; erkeklerde ise direkt olarak yaşın ikiye bölünmesi ile yapılır.
Sedimantasyon yüksekliği nedir?
Tek başına bir tanı aracı olmayansedimantasyon testi, vücutta iltihaplı hastalığın varlığının tespiti ve buhastalığa karşı verilen tedaviye karşı vücuttan alınan tepkinin izlenmesi içinyapılır. Lupus, sedef, ailei akdeniz ateşli hastalığı, ankilozanspondilit, çölvak ve multiple skleroz gibi otoimmünhastalıklar; romatoid artrit, sinüzit, astım ve tüberküloz gibi iltihaplı hastalıklar ve akciğer kanseri gibi bazıkanser türlerinin varlığında sedimantasyon hızı yükselir. Bu yükselişin sebebi,vücudun tepki olarak karaciğer ve bağışıklık sistemi hücreleri tarafındanbazı protein yapılarını oluşturmasıdır. Bu oluşumlar, kırmızı kan hücresi olarakbilinen eritrositler ile birbirine yapışarak kütle ve ağırlıklarının artmasınayol açar. Alyuvarların ağırlıklarının artması, yapılan sedimantasyon testindedaha hızlı bir şekilde dibe çökmelerine yol açar. Bu dibe çöküşün saatteki hızıise var olan inflamasyonun boyutu hakkında bilgi verir. Akut ve kronik olarakgelişebilen bu duruma ek olarak kullanılan östrojen, testosteron, androjeniçerikli ilaçlar, kortizon, doğum kontrol ilaçları ve bazı hipertansiyonilaçları sedimantasyon yüksekliğine yol açar. Tüm bunların yanı sıra yaşlılıkve gebelik gibi koşullar da sedimantasyon oranının artmasına neden olur.İltihaplı herhangi bir hastalığın olmadığı durumlarda ölçülen anormal derecedeyüksek sedimantasyon değeri ise kanserli tümörlerin varlığına işaret edebilir.Sedimantasyon yüksekliği tedavisi amacıyla hekim daha kapsamlı testlere ihtiyaçduyar. Muayene, laboratuvar testleri ve hekimin gerekli gördüğünde yapılmasınıistediği radyolojik görüntülemelerin ardından, sedimantasyon değerinin yüksekolmasının altında yatan hastalık teşhis edilir. Teşhis edilen hastalığı türünegöre tedavi düzenlendikten sonra sedimantasyon değeri, normal değerleregeriler. Ayrıca günlük fiziksel aktivitenin arttırılması, düzenli beslenme veuyku da bağışıklık sisteminin güçlenmesini sağlayarak var olan hastalıklarıniyileşmesi ve dolayısıyla sedimantasyon değerinin düşmesine yardımcıdır.
Sedimantasyon düşüklüğü nedir?
Sedimantasyon düşüklüğü çokbüyük oranda bir sağlık problemi belirtisi olarak görülmez ve genelliklevücutta iltihaplı bir hastalığın aktifliğinin bitmek üzere olduğunungöstergesidir. Sağlıklı kişilerde görülen sedimantasyon düşüklüğü, endervakalarda hastalık belirtisi olarak değerlendirilir. Orak hücrelianemi, hemoglobinopatiler, anizositoz ve diyabet gibi kanyoğunluğunu arttıran hastalıklar ve bazı dolaşım bozuklukları, sedimantasyonundüşmesine yol açabilir. Ancak lösemi ve polisitemia rubra gibihastalıkların varlığında, sahte sedimantasyon düşüklüğü degörülebilir. Antipsikotik ilaçlar ve kortizon kullanımıda sedimantasyon oranında düşüklüğe yol açabilir. Çoğunlukla eklemağrıları, hâlsizlik, yorgunluk, iştah ve kilo kaybı, baş dönmesi, baş ağrısıgibi semptomlarla karakterizedir. Sedimantasyon düşüklüğü tedavisi ise, alttayatan odak rahatsızlığın tedavi edilmesiyle gerçekleşir. Ayrıca, düzenlibeslenme, uyku ve fiziksel aktivite de bağışıklık sistemini güçlendirerek, varolan hastalıkların daha hızlı iyileşmesini sağlar.